AVUKAT HACER YAVAŞ

• 

Uyuşturucu suçları, günümüzde Türkiye’nin hatta dünyanın mücadele ettiği suç tiplerinden biridir. Kullanımının yanında ticareti de oldukça yaygındır. Uyuşturucu batağına düşen kişilerin, birçok satıcı tarafından alıştırıldığı, uyuşturucu temin edebilmek için de uyuşturucu ticaretinde aracı olarak kullanıldığı göz ardı edilemeyecek bir gerçektir. Halkın sağlığını, genel güvenliğini ve huzurunu korumak adına kolluk bu alanda faaliyet göstermektedir. Peki kolluğun uyuşturucu suçlarında kullandığı durdurma, yoklama ve arama yetkisinin kapsamı nedir?

• 

Şüphelinin akşam üzeri saatlerinde bir sokakta oldukça telaşlı, hızlı hızlı ilerlediğini düşünelim. Şüphelinin telaşlı hareketleri görevde olan polis memurlarının dikkatini çekmiştir. Şüpheliyi bir süre takip eden polis memurları, fark edildiklerini anlayınca şüpheliye yaklaşarak polis kimlik kartlarını gösterirler. Şüpheliye sordukları sorulardan cevap alamayan polis memurları tekrar üzerinde suç unsuru olup olmadığını sorarlar. Ancak şüpheli cevap vermek istemeyince yoklamayı gerçekleştirerek, kendisinde olduğunu düşündükleri uyuşturucu maddeyi ararlar. Somut olaydaki polis memurlarının gerçekleştirdiği durdurma ve yoklama nedir?

Adli ve önleme aramaları yönetmeliğinin dördüncü bölümünde durdurma, durdurma sonrası kontrol ve arama işlemleri başlığının altında 27. Maddede düzenlenmiştir.

Madde 27- Kolluk, kişileri ve araçları;

a)Bir suç veya kabahatin işlenmesini önlemek,

b) Suç işlendikten sonra kaçan faillerin yakalanmasını sağlamak, işlenen suç veya kabahatlerin faillerinin kimliklerini tespit etmek,

c) Hakkında yakalama emri yada zorla getirme kararı verilmiş olan kişileri tespit etmek,

ç) Kişilerin hayatı, vücut bütünlüğü, veya malvarlığı bakımından ya da topluma yönelik mevcut veya muhtemel bir tehlikeyi önlemek amacıyla durdurabilir. Durdurma yetkisinin kullanılabilmesi için umma derecesinde makul şüphe bulunmalıdır. Somut emarelerle desteklenen şüphe bulunmadan, süreklilik arz edecek , fiili durum ve keyfilik oluşturacak şekilde durdurma işlemi yapılamaz.

Kolluğun durdurma yetkisini kullanabilmesi için tecrübesine ve içinde bulunulan durumdan edindiği izlenime dayanılarak kişinin bir suç işleyeceği veya işlediği hususunda veya kişinin silahlı olduğu ve halen tehlike yarattığı konusunda makul bir sebebin bulunması gerekir.

Kolluk, görevini yerine getirirken kendisinin kolluk görevlisi olduğunu belirleyen belgeyi gösterdikten sonra durdurduğu kişiye durdurma sebebini bildirir; şüpheye yol açan davranışları ve durdurma sebebini ilişkin sorular sorabilir; kimliğini veya bulundurulması gerekli diğer belgelerin ibraz edilmesini isteyebilir. Kişi , kimliğe ilişkin olanlar hariç , sorulan sorulara cevap vermekle yükümlü değildir. Durdurma yetkisinin kullanılmasına neden olan şüphe yapılan açıklamayla veya herhangi bir şekilde ortadan kalkarsa, kişilerin gitmesine ve araçların ayrılmasına izin verilir.

Durdurma süresi, durdurma sebebine esas teşkil eden işlemin gerçekleştirilmesi için zorunlu olan süreden fazla olamaz. Durdurma üzerine aşağıdaki işlemler yapılır :

a) Durdurulan kişi üzerinde giysilerinden herhangi birisi çıkarılmaksızın, yoklama biçiminde bir kontrol yapılır. Bu işlem sonucunda, kişide silah bulunduğu sonucunu çıkarmaya yeterli şüphe meydana gelirse, memur kendiliğinden silah ve diğer suç eşyası araması yapabilir.

b) Yoklama suretiyle kontrol, kişinin cinsiyetinde bulunan görevli tarafından yapılır.

c) Yapılan kontrolün konusu ve sebepleri ilgiliye açıklanır.

ç) Bir kişinin veya aracın durdurulma süresinin, şartlara göre makul olması ve kontrol için ayrılan süreyi aşmaması gerekir.

d) Yoklama suretiyle kontrol, kişiye en az sıkıntı verici şekilde yapılır.

e) Yapılan kontrolün neticesinde suça ilişkin iz,eser, emare ve delil elde edilirse kişi yakalanır.

f) Uyuşturucu gibi belirli bir şeyin , kişinin herhangi bir yerinde gizlendiği düşünülüyorsa, daha geniş çaplı kontrol yapılabilinir.

g) Yoklama suretiyle kontrol, kişinin veya aracın ilk durdurulduğu yerde veya o yerin yakınında, mümkün olduğu kadar başkalarının göremeyeceği tarzda yapılır. Başka yere götürülerek kontrol yapılamaz.

ğ) Makul sebep oluştuğu takdirde, daha geniş kapsamlı kontrol yapılması için, kolluk aracından veya yakındaki kapalı bir yerden yararlanılabilinir.

h) Kontrolden sonra talep üzerine olay yerinde derhal bir tutanak düzenlenir. Kolluk durdurduğu kişi üzerinde ve aracında silah veya tehlike oluşturan diğer bir eşyanın bulunduğu hususunda yeterli şüphenin varlığı halinde, kendisine veya başkalarına zarar verilmesini önlemek amacına yönelik gerekli tedbirleri alabilir.

Örnekte kolluk; umma derecesindeki şüphe ile hareket ederek, şüpheliyi bir süre gözlemlemiş ve daha sonra yanına giderek gerekli işlemleri uygulamış ve hukuka uygun hareket etmiştir.Ancak bunun her zaman bu şekilde gerçekleştiğini kabul etmek bazı durumlarda mümkün değildir.

Yönetmelikte durdurma yetkisinin kullanılabilmesi için umma derecesinde makul şüphenin olması koşulu aranmıştır. Hatta şüphenin somut emarelerle desteklenmesi gerektiği ifade edilmiştir. Olayın küçük bir şekilde geçtiğini farz edelim. Polisin durdurduğu şüphelinin önceden defalarca uyuşturucu sebebiyle adli mercilerle sorun yaşadığını düşünelim. Yeterli delil elde edilemediği için serbest kalan şüpheli A’nın kendi evinden arkadaşının evine doğru normal bir şekilde telefonla konuşarak gittiği sırada polis memurlarının şüpheliyi gördüğünü ve ” Bu sefer kesin uyuşturucu götürüyor, onu kıstıralım.” diyerek hareket ettiğini ve şüpheli A’yı durdurduklarını düşünelim. Bu durumda polis memurlarının şüpheliyi durdurmaları için önceki olaylar nedeniyle umma derecesinde makul şüpheleri mevcut olsa da şüphelinin dışa yansıyan hareketlerinde bir telaş, hızlı yürüme, koşma vb.. durumlar yoktur. Somut emarelerle şüphe desteklenmediği için durdurma hukuka aykırı olacaktır.

Ya da şehrin küçük bir şehir olduğu için herkesin birbirini kolaylıkla tanıdığını, polisin şüpheliyle her denk gelmelerinde somut emare olmamasına rağmen süreklilik arz edecek şekilde şüpheliyi durdurduğunu düşünelim. Bu durumda da yapılan işlemler hukuka aykırı olacaktır. Kolluğun tecrübesi ve içinde bulunulan durumun izlenimi, somut emarelerle desteklenmelidir. Kişinin şüpheli davranışları, hızlı yürümesi, koşmaya çalışması, kaçamak hareketlerde bulunması vb… eylemlerle şüphe desteklenmelidir.

Durdurma süresi, durdurma sebebine esas teşkil eden işlemin gerçekleştirilmesi için zorunlu olan süreden fazla olamaz.

Yönetmelikte en dikkat edilmesi gerekli kısım ise 27.maddenin f bentidir. “Uyuşturucu gibi belirli şeyin kişinin herhangi bir yerinde gizlediği düşünülüyorsa daha geniş çaplı kontrol yapılabilinir.” diye ifade edilmiştir. Somut olayda suçun konusu uyuşturucudur. Bu durumda daha geniş çaplı bir kontrol yapılabilmesi muhtemel hale gelecektir. Peki bu geniş çaplı kontrolden ne anlaşılmalıdır?

İşte bunu tam olarak ifade edecek, geniş çaplı kontrolün sınırları,ne anlama geldiği yönetmelikte düzenlenmemiştir. Her ne kadar somut emarelerle desteklenen şüphe bulunmadan, süreklilik arz edecek, fiili durum ve keyfilik oluşturacak şekilde durdurma işleminin yapılamayacağı açıkça düzenlenmiş olsa da uyuşturucu gibi belirli bir şeyin arandığı durumlarda kontrol sınırı ” geniş çaplı” hale getirildiği halde geniş çaplı kontrolün sınırları düzenlenmemiştir. Her düzenlememenin yol açtığı gibi bu durumda uygulamada keyfiliğe yol açacaktır.

Geniş çaplı kontrolün , hâlâ yoklama başlığı altında olduğu unutulmamalıdır. Kişinin elbiselerinin çıkarılması istenmez. Elbiseleri çıkarılmaksızın yoklamanın yapılması gerekir. Yoklama suretiyle kontrolün kişiye en az sıkıntı verici şekilde yapılması gerekir. Ancak bunlar alt sınırda yoklamayı düzenleyen kurallardır. Geniş çaplı kontrol adından da anlaşıldığı üzere daha geniş kapsamlı yapılıyor olmalıdır. Ancak bir arama kadar da ayrıntılı yapılmamalıdır. Aksi halde gerekli koşullar gerçekleşmeksizin, izinler alınmaksızın yapılacak arama hukuka aykırıdır. Zehirli ağacın meyvesi de zehirli olur inanışı sonucu elde edilecek delillerde hukuka aykırı hale gelecektir. Hukuka aykırı deliller yargılamada kullanılamaz ve hükme esas alınamaz.

Somut olayda kolluğun, şüpheli A’ nın üzerinde uyuşturucu madde aradığı ifade edilmiştir. Polis memurlarının Adli ve Önleme Aramaları yönetmeliğinin 27. maddesinin f bendine dayalı olarak daha geniş çaplı kontrol yapmak için şüpheliyi sokağın ortasında durdurduklarını ve ayrıntılı olarak üzerindekileri tespit etmek için kıyafetleri çıkarmaya başladıklarını düşünelim.

Bu durumda polis memurlarının şüpheli üzerinde yaptığı işlem kişinin üstünün aranmasına dönüşecektir. Peki üst aramasının koşulları nedir, polislerin yaptığı üst araması hukuka uygun mudur?

Yönetmeliğin 27.maddesinde “Kişinin üstü ve eşyası ile aracının aranmasında 28. Ve 29 uncu maddeler de belirtilen usuller uygulanır.” olarak ifade edilmiştir.

Karar veya yazılı emir üzerine üst ve eşya aramasının icrası başlığı altında 28.madde düzenlenmiştir.

Madde 28- Aramanın gerçekleştirileceği yerden, öncelikle kişilerin kaçması ve saldırmasını engelleyecek şekilde gerekli güvenlik tedbirleri alınır.

Kolluk görevlileri, kolluk görevlisi olduklarını ispatlayan kimliğini gösterir.

Üst araması, kişinin cinsiyetinde bulunan görevli tarafından yapılır.

Üst ve eşya araması sırasında, yapılan aramanın konusu olan eşyanın ne olduğu veya aramanın yapılmasına temel teşkil eden sebepler ilgiliye açıklanır. Üst araması sırasında, kişinin beraberinde olan eşya da, mümkünse elektromanyetik cihazlarla değilse beş duyu organı aracılığıyla aranır. Sahipsiz eşya hakkında da aynı hükümler uygulanır. Kişinin direndiği takdirde üst ve eşya araması orantılı güç kullanılarak gerçekleştirilir.

Üst ve eşya araması, kişinin veya aracın ilk durdurulduğu yerde veya o yerin yakınında, mümkün olduğu kadar başkalarının göremeyeceği tarzda yapılır. Başka yere götürülerek arama yapılamaz. Gerektiğinde kolluk aracından veya yakındaki kapalı bir yerden yararlanılabilir.

Üst araması sırasında, kişinin üstünde veya eşyasında rastlanılan özel kağıt ve zarflar, içinde müsadereye tabi bir eşya bulunması ihtimali dışında açılmaz; açılsa dahi yazılı bilgiler okunamaz.

Kişinin kanunlara göre izin verilmeyecek birşeyi taşıdığına ilişkin makul şüphenin bulunması ve aramanın amacına başka türlü ulaşılamaması halinde, üst araması aşağıda belirtilen şekilde giysiler çıkartılmak suretiyle yapılır.

a) Arama yapılmadan önce, bu aramayı yapmanın neden gerekli görüldüğü ve nasıl yapılacağı, o birimde görevli en üst kolluk amiri tarafından ilgiliye bildirilir.

b) Arama, aynı cinsiyetten görevliler tarafından yapılır; arama işlemi kimsenin görmemesini sağlayacak tedbirler alınarak gerçekleştirilir.

c) Arama, kişinin utanma duygusunu en az ihlal edecek bir şekilde yapılır; önce bedenin üst kısmındaki giysiler, üst kısmındaki giysiler giyildikten sonra çıkartırılır. Bu giysiler mutlaka aranır.

d) Arama sırasında bedene dokunulmaması için gerekli özen gösterilir.

e) Arama, mümkün olduğunca kısa bir süre içinde belirtilir. Yapılan aramanın neticesinde bir suça ilişkin iz, eser, emare ve delil elde edilirse, kişi yakalanır. Bu maddede yazılı işlemler gece de yapılabilinir.

Bu koşullar dikkate alındığında polisin şüpheli A üzerinde yaptığı üst araması hukuka aykırı hale gelecektir. Kişinin kanunlara göre izin verilemeyecek bir şeyi taşıdığına ilişkin makul şüphenin mevcut olduğunu somut olayda varsayalım. Bu durumun yanında ayrıca aramanın amacına başka türlü ulaşılamıyor olması da gerekmektedir. Bu koşullar gerçekleşmiş olsa dahi aramanın, kişinin utanma duygusunu en az ihlal edecek bir şekilde yapılması gerekir. Sokağın ortasında durdurulan şüpheli A’nın giysilerinin önce bedenin üst kısmındaki giysiler, üst kısmının giysileri giyildikten sonra alt kısmının giysilerinin çıkarılmadan bu sıraya uyulmaksızın doğrudan çıkarılmış olması yapılan üst aramasını hukuka aykırı hale getirilecektir. Herşeyden öncesi tedbir orantılı uygulanmalı, usulüne uygun gerçekleştirilmelidir.

Yönetmelikte dikkat edilmesi gereken ayrıntılı düzenleme, kişinin kanunlara göre izin verilmeyecek bir şeyi taşıdığına ilişkin makul şüphenin bulunmasına ve aramanın amacına başka türlü ulaşılamaması halinde giysilerin çıkartılabileceği düzenlenmiştir. Uyuşturucu kanunlara göre izin verilmeyen maddedir. Bu yüzden üst aramasında giysilerin çıkarılmasına izin verilmiştir. Ancak sadece makul şüphenin varlığı yeterli görülmemiş ayrıca aramanın amacına başka türlü ulaşılamaması da aranmıştır. Bu yüzden polisin diğer tedbirleri uygulamadan makul şüphesi sonucu doğrudan şüphelinin giysilerinin çıkarılması hukuka aykırıdır.

Uygulanan tedbirlerin hukuka aykırı oluşu, elde edilecek delilleri de hukuka aykırı hale getireceği için bu tür uygulamalara mahruz kaldığınız takdirde tedbirlerle ilgili gerekli itirazları yapmanızı tavsiye ediyorum.

Stajyer Avukat Hacer YAVAŞ