AVUKAT HACER YAVAŞ

Çalışma hayatının bir kısmında ya da birçok döneminde bazen iş yoğunluğunun fazlalığı bazen de sezonun hareketliliği bahane edilerek işçi gün içinde çalıştığı süreye ek olarak çalışmaya zorlanılmaktadır. İşverenin bu teklifini reddederse işini kaybetmekten korkan işçi, fazla çalışmayı göze alarak çalışmaya devam etmektedir. Günümüzde birçok işçi bu durumu yaşamaktadır. Bu konuyla ilgili bilgi sahibi olan bir kısım işçiler çalıştırıldığı saati not alarak alacağı ücreti hesaplayabilmekte, gerekli haklarını bilmektedir ancak geriye kalan büyük bir çoğunluk fazla çalışma ile fazla sürelerle çalışma arasındaki farkı bilmemekte bunun sonucunda çalıştığı saatin karşılığı olan ücreti hesaplayamamakta, haklarını savunamamaktadır. Peki birbirleri ile karıştırılan ve birçok işçi tarafından da net olarak bilinmeyen fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma nedir?

FAZLA ÇALIŞMA

Fazla çalışma, İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliğinin 3.maddesinde tanımlanmıştır. İş Kanununda yazılı koşullar çerçevesinde haftalık 45 saati aşan çalışmalar fazla çalışma olarak adlandırılır. 4857 Sayılı İş Kanununun 63. Maddesinde çalışma süreleri düzenlenmiştir. Genel bakımdan çalışma süresi, haftada en çok kırk beş saattir. Aksi kararlaştırılmamışsa bu süre, işyerlerinde haftanın çalışma günlerine eşit ölçüde bölünerek uygulanır. Yeraltı maden işlerinde çalışan işçilerin çalışma süresi, günde en çok yedi buçuk haftada en çok otuz yedi buçuk saattir. Genel çerçeve İş Kanunu 63.Madde ile belirlenmiş olsa da çalışma sürelerinin uygulama şekilleri, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından düzenlenen İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliğinde ayrıntılı olarak düzenlenmiştir. Bir işçi için belirlenecek çalışma süresi günlük en fazla 11 saat, haftalık en fazla 45 saat, yıllık ise en fazla 270 saattir. Belirlenen bu sürelerin aşıldığı her türlü çalışma, fazla çalışma olarak değerlendirilir. Bu durumda günlük 14 saat çalışan işçinin çalışması , haftalık 50 saat çalışan işçinin çalışması fazla çalışma olarak kabul edilecektir. Fazla çalışma diğer adıyla mesai olarak bilinir ve halk arasında sıklıkla mesai şeklinde kullanılır.

FAZLA SÜRELERLE ÇALIŞMA

Fazla sürelerle çalışma, haftalık çalışma süresinin sözleşmelerle 45 saatin altında belirlendiği durumlarda bu çalışma süresini aşan ve 45 saate kadar yapılan çalışmaları ifade eder. İşçi ve işverenin yaptıkları iş sözleşmesi ile haftalık çalışma süresinden daha az çalışma süresi belirleyebilmeleri mümkündür. Bu durumda işçinin bağlı olduğu sözleşme ile çalışma sorumluluğu haftalık en fazla çalışma süresi olan 45 saatin altında olacaktır. Belirlenen çalışma süresi ile haftalık en fazla çalışma süresi olan 45 saatlik süre arasındaki fark, işçinin fazla süreli çalışmasını ifade etmektedir. 45 saate kadar olan kısım fazla süreli çalışmayı ifade ederken, 45 saati geçen her türlü çalışma yine fazla çalışma olarak adlandırılacaktır.

Örneğin; A işçisinin iş sözleşmesine göre belirlenen haftalık çalışma süresi 40 saattir. Ancak bu işçinin bu hafta içinde 8 saat daha fazla çalıştırılarak haftalık toplamda 48 saat çalıştığını düşünelim. Bu işçinin çalışma sürelerinin kaç saati fazla çalışma, kaç saati fazla süreli çalışmadır?

İşçinin 45 saate kadar olan çalışma süresi yani 45-40 saat= 5 saati fazla süreli çalışmadır. 45 saati aşan kısmı yani 48-45 saat= 3 saat ise fazla çalışma olarak kabul edilir.

ÜCRETİN BELİRLENMESİ VE HESAPLANMASI

Fazla çalışma yapan işçiye normal ücretin 1.5 katı ücret ödenir. Fazla çalışmanın her saati için verilecek ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen tutarının yüzde elli yükseltilmesi suretiyle ödenir.

Fazla süreli çalışma yapan işçiye ise normal ücretinin 1.25 katı ücret ödenir. Fazla süreli çalışmalarda her bir saat için verilecek ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde yirmi beş yükseltilmesi ile ödenir.

Fazla çalışma veya fazla süreli çalışma sürelerinin hesabında yarım saatten az olan süreler yarım saat, yarım saatten fazla olan süreler ise bir saat olarak değerlendirilir.

ÖRNEK: İşçi A’nın saat ücreti 60 TL dir. Haftada 40 saat çalışacağına dair sözleşmesi olan A, haftada 50 saat çalışmıştır. A’nın alacağı ücret nedir?

İşçi A’nın 45 saate kadar olan çalışma süresi olan 45-40 saat= 5 saati fazla süreli çalışma olarak değerlendirilir. Saat için aldığı ücretinin 1.25 katı ile hesaplanır. 60+ 15= 75 TL * 5 saat = 375 TL

45 saati aşan 50-45 saat= 5 saat çalışması ise fazla çalışma olarak değerlendirilir. Saat için aldığı ücretin 1.5 katı ile hesaplanır. 60+ 30= 90 TL * 5 saat= 450 TL olarak hesaplanır.

İşçilerin işlemiş olan fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma ücretleri normal çalışmalarına ait ücretlerle birlikte ödenir. Bu ödemeler, ücret bordrolarında ve işçiye verilmesi gereken ücret hesap pusulalarında açıkça gösterilir.

FAZLA ÇALIŞMA YAPTIRILAMAYACAK İŞLER

İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliğinin 7.maddesinde fazla çalışmanın yapılamayacağı işler sayılmıştır.

a) İş Kanununun 63 üncü maddesinin son fıkrası uyarınca sağlık kuralları bakımından günde ancak 7.5 saat ve daha az çalışılması gereken işler,

b) Aynı Kanunun 69 uncu maddesinin 1 inci fıkrasındaki tanıma göre gece sayılan gün döneminde yürütülen işler ( Şu kadar ki, gündüz işi sayılan çalışmalara ek olarak bu Yönetmelikte öngörülen fazla çalışmalar gece döneminde yapılabilinir.)

c) Maden ocakları, kablo döşemesi, kanalizasyon, tünel inşaatı gibi işlerin yer ve su altında yapılanlarında fazla çalışma yaptırılamaz.

FAZLA ÇALIŞMA YAPTIRILAMAYACAK KİŞİLER

Sayılan işçilerle fazla çalışma yapılamaz.

a)18 yaşını doldurmamış işçiler,

b) İş sözleşmesi veya toplu iş sözleşmesi ile önceden veya sonradan fazla çalışmayı kabul etmiş olsalar bile sağlıklarının elvermediği işyeri hekiminin veya Sosyal Sigortalar Kurumu Başkanlığı hekiminin, bunların bulunmadığı yerlerde herhangi bir hekimin raporu ile belgelenen kişiler,

c) İş Kanununun 88 inci maddesinde öngörülen Yönetmelikte belirtilen gebe, yeni doğum yapmış ve çocuk emziren işçiler,

d) Kısmi süreli iş sözleşmesi ile çalışanlar işçiler,

e) 4857 sayılı Kanunun 42 inci maddesi uyarınca zorunlu nedenler ve 43 üncü maddesi uyarınca olağanüstü haller dışında yer altında maden işyerinde çalışan işçilere fazla çalışma yaptırılamaz. Kısmi süreli iş sözleşmesi ile çalışan işçilere fazla sürelerle çalışma da yaptırılamaz.

FAZLA ÇALIŞMA YADA FAZLA SÜRELERLE ÇALIŞMA İÇİN İŞÇİNİN İZNİ GEREKLİ MİDİR?

Fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma yaptırmak için işçinin yazılı onayının alınması gerekmektedir. Zorunlu nedenlerle veya olağanüstü durumlarda yapılan fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma için bu onay aranmamaktadır. Fazla çalışma ihtiyacı olan işveren bu onayı iş sözleşmesinin yapılması esnasında ya da bu ihtiyaç ortaya çıktığında alır ve işçi özlük dosyasında saklanır. Fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapmak istemeyen işçi verdiği onayı otuz gün önceden işverene yazılı olarak bildirimde bulunmak kaydıyla geri alabilir.

Günlük hayatta ise birçok işçi imzaladığı iş sözleşmesini ayrıntılı olarak okumadan imzalamaktadır. Genel olarak işverenler tarafından fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma için izin, imzalanan iş sözleşmesi ile alınmakta ve işçinin özlük dosyasına eklenmektedir. Bunun farkında olmayan işçi, fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışmayla ilgili bir sorun yaşadığında yazılı onay vermediğini savunmaktadır. İleride yaşanacak bir sorunda mağdur olmamak için yapılan iş sözleşmelerinin koşulları dikkatlice okunmalıdır.

Stajyer Avukat Hacer YAVAŞ

Yazıda bahsedilen İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliğine buradan göz atabilirsiniz ⬇️

https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=6249&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5